ჩუქების ხელშეკრულება და მისი გაუქმების გზები
ჩუქების ხელშეკრულება საქართველოს სამოქალაქო სამართალში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული უსასყიდლო გარიგებაა, რომლის მიხედვითაც ერთი პირი (მჩუქებელი) ნებაყოფლობით გადასცემს საკუთრებაში არსებულ ქონებას მეორე პირს (დასაჩუქრებულს). პრაქტიკაში ხშირად ჩუქება აღიქმება როგორც მარტივი და უსაფრთხო გზა ქონების გადასაცემად, თუმცა სამართლებრივი თვალსაზრისით ის მაღალი რისკის შემცველი გადაწყვეტილებაა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება უძრავ ქონებას ან მნიშვნელოვან აქტივს.
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, ჩუქების ხელშეკრულების არსებითი ნიშანია უსასყიდლობა - ქონება გადაეცემა ყოველგვარი საპასუხო მოქმედების ან ანაზღაურების გარეშე. ჩუქება, როგორც წესი, ეფუძნება ნდობასა და კეთილგანწყობას და ხშირად გამოიყენება ოჯახის წევრებსა და ახლო ნათესავებს შორის. თუმცა სწორედ ეს „ოჯახური ნდობა“ ხდება პრაქტიკაში ყველაზე ხშირი შეცდომის საფუძველი, როდესაც მჩუქებელი ბოლომდე არ აფასებს ჩუქების სამართლებრივ შედეგებს.
ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმების შედეგად დასაჩუქრებული ხდება ქონების სრულუფლებიანი მესაკუთრე. ეს ნიშნავს, რომ მას უფლება აქვს თავისუფლად განკარგოს ნაჩუქარი ქონება - გაყიდოს, გააჩუქოს, გააქირაოს ან დატვირთოს იპოთეკით. მჩუქებელი კი ქონებაზე სრულად კარგავს ყოველგვარ უფლებას და გავლენას.
სწორედ ამიტომ ჩუქება ითვლება შეუქცევად გარიგებად და მოითხოვს წინასწარ გააზრებულ გადაწყვეტილებას. პრაქტიკაში ხშირია შემთხვევები, როდესაც ჩუქების შემდეგ მჩუქებელი ცდილობს ქონების დაბრუნებას, თუმცა ამის სამართლებრივი საფუძვლები მკაცრად არის შეზღუდული.
უძრავი ქონების ჩუქება დასაშვებია მხოლოდ წერილობითი ფორმით და სავალდებულოა მისი ნოტარიული დამოწმება. ნოტარიული ფორმა არ არის მხოლოდ ფორმალობა - იგი ემსახურება მხარეთა ნების მკაფიო დაფიქსირებას და ამცირებს მომავალში დავის წარმოშობის რისკს.
ნოტარიული ხელშეკრულება წარმოადგენს საფუძველს საკუთრების უფლების რეგისტრაციისთვის საჯარო რეესტრში. რეგისტრაციის შემდეგ დასაჩუქრებული სრულად ახორციელებს მესაკუთრის უფლებამოსილებებს, ხოლო მჩუქებელს ქონებაზე სამართლებრივი ბერკეტები აღარ რჩება.
მოძრავი ქონების შემთხვევაში კანონი ნაკლებად მკაცრ მოთხოვნებს აწესებს და ზოგჯერ ზეპირ გარიგებასაც ცნობს, თუმცა პრაქტიკაში წერილობითი ხელშეკრულება ყოველთვის უფრო უსაფრთხოა და ამარტივებს მტკიცებას დავის შემთხვევაში.
მიუხედავად იმისა, რომ ჩუქება შეუქცევად გარიგებად ითვლება, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი გარკვეულ გამონაკლის შემთხვევებში მაინც ითვალისწინებს მისი გაუქმების შესაძლებლობას.
ჩუქების გაუქმების ძირითადი საფუძვლებია:
◼ დასაჩუქრებულის უმადურობა ან შეურაცხყოფა, როდესაც მისი ქმედებები მიმართულია მჩუქებლის ან მისი ახლო ნათესავის სიცოცხლის, ჯანმრთელობის, ღირსების ან ქონებრივი ინტერესების წინააღმდეგ;
◼ მჩუქებლის მძიმე მატერიალური მდგომარეობა, თუ ჩუქების შემდეგ ნაჩუქარი ქონება აუცილებელია მისი მინიმალური არსებობის უზრუნველსაყოფად (იმ პირობით, რომ მჩუქებელმა განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით თავად არ ჩაიგდო თავი ასეთ მდგომარეობაში);
◼ ჩუქების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობის დარღვევა, თუ ჩუქება კონკრეტულ ვალდებულებას უკავშირდებოდა.
ყველა ამ შემთხვევაში ჩუქების გაუქმება ხორციელდება მხოლოდ სასამართლოს გზით, ხოლო მტკიცების ტვირთი სრულად ეკისრება მჩუქებელს. კანონით დადგენილია ერთწლიანი ვადა - ჩუქება შეიძლება გაუქმდეს ერთი წლის განმავლობაში იმ მომენტიდან, როდესაც მჩუქებელი შეიტყობს გაუქმების საფუძვლის შესახებ.
ჩუქების ხელშეკრულება არ არის უბრალო ფორმალობა - ეს არის გარიგება, რომელიც იწვევს სერიოზულ და ხშირად შეუქცევად სამართლებრივ შედეგებს. განსაკუთრებით მაღალია რისკი იმ შემთხვევებში, როდესაც ჩუქება ხდება ოჯახურ ურთიერთობებში, წერილობითი პირობების მკაფიოდ განსაზღვრის გარეშე.
ქონების ჩუქებამდე მიზანშეწონილია კვალიფიციური იურისტის კონსულტაცია, რათა თავიდან იქნას აცილებული ის სამართლებრივი და ფინანსური პრობლემები, რომელთა გამოსწორებაც შემდგომ ეტაპზე ხშირად შეუძლებელი ან უკიდურესად რთულია.
